Seksuele bijwerkingen horen bij de meest voorkomende problemen met psychiatrische medicatie, en bij de minst besproken. Ze komen zelden ter sprake tijdens de afspraak. Heel vaak spelen ze wel mee in de beslissing om stilletjes met iets te stoppen. Die combinatie — veelvoorkomend, onbesproken en een belangrijke oorzaak van stilletjes stoppen — is waarom dit onderwerp een eigen pagina verdient. Dit is educatieve informatie, geen medisch advies, en de boodschap is eenvoudig: dit is een legitiem klinisch gesprek waarvoor mogelijkheden bestaan, geen persoonlijke gêne die je maar moet slikken.
Wat er precies kan veranderen
«Seksuele bijwerkingen» is een vage term voor een paar verschillende dingen, en als je benoemt welke je bedoelt, wordt het gesprek met je voorschrijver veel nuttiger.
Zin. De interesse is er gewoon niet. Geen afkeer, geen conflict met een partner — de aantrekkingskracht is vlak. Mensen noemen dat vaak het vreemdste: niets voelt verkeerd, het komt gewoon niet meer bij ze op.
Opwinding. De interesse is er wel, maar het lichaam volgt niet — moeite met het krijgen of houden van een erectie, minder vochtig worden, over het geheel minder lichamelijke reactie.
Orgasme. Vertraagd, moeilijker te bereiken, uitblijvend of merkbaar minder intens. Dit is wat mensen meestal het eerst opmerken.
Gevoel en verbondenheid. Lichamelijke nabijheid voelt botter, afstandelijker. Dit overlapt met de emotionele vlakheid die sommige mensen op medicatie ervaren, en voor een relatie kan het net zo zwaar wegen als de rest.
Als het dringend is, niet ongemakkelijk
Bijna alles op deze pagina hoort bij je volgende afspraak. Het volgende niet.
Een pijnlijke erectie, of een erectie die langer dan ongeveer vier uur duurt — priapisme — vraagt meteen om spoedeisende zorg, niet pas bij je volgende controle. Vier uur is de grens om aan vast te houden, want «het gaat vast wel over» is precies de gedachte die mensen weefsel kost: zonder behandeling kan het blijvende schade geven. Bij verschillende psychiatrische medicijnen staat het tussen de effecten waarvoor je meteen een arts moet bellen. Ga naar de spoedeisende hulp of bel het alarmnummer (112).
Hormonale veranderingen met klachten zijn een telefoontje waard in plaats van afwachten: menstruatie die wegblijft of onregelmatig wordt, melkachtige afscheiding uit de borsten, zwelling of gevoeligheid van de borsten, bij wie dan ook. Bij verschillende van deze medicijnen staan precies die veranderingen vermeld, en sommige verhogen een hormoon dat prolactine heet, dat met een bloedtest gemeten kan worden — een klacht waar een test bij hoort, is een goede reden om je voorschrijver nu te bellen.
Waarom het gebeurt
Het korte antwoord is dat de hersensystemen waarop deze medicijnen inwerken niet alleen over stemming gaan. De chemische boodschappers die bij stemmingsregulatie betrokken zijn — serotonine, dopamine, noradrenaline en andere — spelen ook een rol bij zin, opwinding en orgasme. Stuur je het eerste bij, dan kun je het tweede beïnvloeden. Dat is geen ontwerpfout; het is dezelfde overlap die ervoor zorgt dat deze medicijnen überhaupt werken.
Er spelen ook andere wegen mee. Sommige medicijnen beïnvloeden hormoonspiegels. Sufheid en vermoeidheid verminderen de zin in seks om heel gewone redenen, en een verandering in gewicht werkt door in hoe je je in je eigen lichaam voelt. Medicijnen voor andere aandoeningen — bloeddruk, pijn, anticonceptie — horen ook in dat plaatje.
Wat online vaak over het hoofd wordt gezien, is dat het effect niet altijd alles-of-niets is. De dosis kan ertoe doen — bij sommige mensen hangt het samen met hoeveel ze innemen, waardoor een herbeoordeling van de dosis een kleinere stap is dan een overstap. Hetzelfde geldt voor het tijdstip: wanneer op de dag iets wordt ingenomen, verandert wanneer het sterkste effect optreedt. Geen van beide is een regel die je zelf kunt toepassen, maar beide zijn het bespreken waard: ze vragen minder van je stabiliteit dan het vervangen van iets wat die stabiliteit nu overeind houdt.
Medicatie, depressie of de relatie?
Depressie zelf vermindert zin en dempt plezier — dat is een van de kenmerken ervan. Een verandering die begon toen je in een depressieve episode wegzakte, kan de episode zijn en niet de tablet, en dan is het antwoord niet minder behandeling.
De medicatie is de waarschijnlijkere oorzaak als de timing klopt: de verandering begon binnen dagen of weken na het starten, verhogen of wisselen van iets, terwijl je stemming verder stabiel was.
De relatie en de omstandigheden verdienen ook eerlijk gewicht — uitputting, wrok, een ruzie die nooit is uitgepraat, of de angst dat intimiteit als een symptoom wordt gezien. Niets daarvan los je op door een recept aan te passen.
Meestal speelt er meer dan één tegelijk, en je hoeft de puzzel niet vóór de afspraak op te lossen. De tijdlijn meenemen is genoeg.
Het hardop zeggen
De meeste mensen brengen dit nooit ter sprake, en de reden is bijna altijd gêne, niet onverschilligheid. Bereid de woorden dus van tevoren voor en gebruik ze vroeg in de afspraak, niet bij de deur als je al weggaat.
Het hoeft geen lange aanloop te hebben:
«Er is een bijwerking die ik lastig vind om aan te kaarten, dus ik zeg het gewoon. Sinds ik met dit medicijn ben begonnen, is mijn zin in seks weg — nu ongeveer twee maanden, en het heeft invloed op mijn relatie. Komt dat waarschijnlijk door de medicatie, en wat zijn de mogelijkheden?»
Vul in wat voor jou van toepassing is. Voeg de tijdlijn toe. Vraag dan wat er echt toe doet: komt dit waarschijnlijk door de medicatie, wat kunnen we proberen, en welk risico zou een verandering betekenen voor mijn stabiliteit?
Als het helpt, zet het in je Medicatieoverzicht, zodat het de tijd tussen twee afspraken overleeft. Voorschrijvers vragen hier zelden genoeg naar dat de vraag meestal van jou moet komen — als je dat van tevoren weet, kun je voorbereid binnenstappen in plaats van te hopen dat ernaar gevraagd wordt.
Hoe de mogelijkheden er meestal uitzien
Er zijn echt mogelijkheden, en ze lopen allemaal via je voorschrijver. Afhankelijk van je situatie kan het gaan om het herbeoordelen van het medicijn of de combinatie, iets anders aanpakken wat meespeelt — slaap, schildklier, een ander medicijn, alcohol — of steun toevoegen, zoals therapie voor jou of voor jullie als stel. Welke daarvan past, is aan degene die je voorgeschiedenis en je recept kent. Het punt hier is beperkter: de lijst met antwoorden is langer dan «ermee leven» en «ermee stoppen».
Eén ding waar deze pagina niet over gaat
Verhoogde zin in seks of riskant seksueel gedrag tijdens een periode van verhoogde stemming is iets anders. Het is een symptoom van een episode, geen bijwerking van de behandeling, en het vraagt om een andere — vaak dringende — reactie. Herken je dat, lees dan over hypomanie en manie, en zie het als een signaal om contact op te nemen met je zorgteam.
Los het niet op door te verdwijnen
De route die gegarandeerd misloopt, is de stille: een dosis afknijpen, een dag overslaan, stilletjes stoppen, het niemand vertellen tot een episode de beslissing voor je neemt. Wat er in plaats daarvan ook wordt geprobeerd, heeft een paar weken nodig om te stabiliseren, en die weken zijn goedkoop vergeleken met een terugval. Als een verandering het juiste antwoord is, is ook de manier waarop die gebeurt een klinische beslissing, niet iets om tussen afspraken door te improviseren. Zeg het vroeg, en pas het plan aan samen met je voorschrijver, niet buiten je voorschrijver om.
Veelgestelde vragen
Gaan seksuele bijwerkingen vanzelf weg?
Soms nemen ze in de eerste weken af terwijl je lichaam went, en soms niet. Er is geen betrouwbare manier om te weten welke van de twee het bij jou is zonder af te wachten en op te letten. Is het er na een paar weken nog, of zit het je nu al erg dwars, dan is dat het moment om het aan te kaarten in plaats van te blijven wachten. Eén ding op deze pagina is nooit een kwestie van afwachten: een erectie die pijnlijk is, of die langer dan ongeveer vier uur duurt, is een spoedgeval. Ga dan meteen naar de spoedeisende hulp.
Is het de medicatie of de depressie?
Het kan allebei zijn, en vaak is het beide plus alles eromheen. Depressie zelf vermindert zin en plezier, en dat doen uitputting, stress en spanning in een relatie ook. Timing is de nuttigste aanwijzing: wat er veranderde, en wanneer, ten opzichte van het starten of veranderen van een medicijn. Je voorschrijver kan je helpen het te ontwarren.
Hoe breng ik het ter sprake zonder dat het ongemakkelijk wordt?
Bepaal van tevoren waar in de afspraak je het ter sprake brengt — in het begin, niet bij de deur als je al weggaat. Als je het een bijwerking noemt in plaats van een persoonlijk probleem, valt het meeste gewicht er al af, en met een tijdlijn geef je je voorschrijver iets concreets om mee te werken: wat er veranderde, wanneer, en welk medicijn rond dezelfde tijd werd aangepast. Dit komt in de spreekkamer voortdurend ter sprake. Voor hen is het veel minder opmerkelijk dan het voor jou voelt.
Bronnen
- DBSA — Medications for Mood Disorders
- NIMH — Bipolar Disorder
- MedlinePlus — Bipolar Disorder
- MedlinePlus — Risperidone (drug information)
- MedlinePlus — Erection problems: aftercare
Ben je in crisis of denk je erover om jezelf iets aan te doen, dan sta je er niet alleen voor en is er nu hulp beschikbaar. In Nederland bel je 113 of 0800-0113 (113 Zelfmoordpreventie, 24/7). In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, 24/7). Elders neem je contact op met de lokale hulpdiensten — Nu hulp krijgen geeft de nummers per land.