Psychiatryczna dyspozycja na przyszłość to dokument pisany w stabilnym czasie. Określa, czego chcesz — i czego nie chcesz — gdyby epizod odebrał Ci zdolność decydowania albo gdyby otoczenie przestało wierzyć w to, co mówisz.
Ta druga sytuacja bywa pomijana. W ciężkim epizodzie problem często nie polega tylko na tym, że trudno rozważyć możliwości; chodzi też o to, że ludzie wokół przestają traktować Twoje preferencje jak preferencje. Strona napisana przez stabilną wersję Ciebie, opatrzona datą i podpisem, przywraca Twój głos do rozmowy właśnie wtedy, gdy zwykle znika.
Na początek jedno zastrzeżenie: możliwości tego dokumentu zależą całkowicie od miejsca zamieszkania. W niektórych krajach i wielu stanach USA jest uznanym instrumentem prawnym o realnej mocy. Gdzie indziej nie ma formalnego statusu i stanowi mocne oświadczenie o preferencjach, do którego specjaliści są zachęcani, ale którego nie muszą przestrzegać. Ta strona jest edukacyjna — nie stanowi porady prawnej ani medycznej i nie zastępuje rozmowy z kompetentną osobą w Twoim kraju.
Krok 1 — sprawdź, co istnieje tam, gdzie mieszkasz
Zanim coś napiszesz, ustal, jakie rozwiązania przewidują Twoje przepisy. Nazwy się różnią: psychiatryczna dyspozycja na przyszłość, wcześniejsze oświadczenie, wcześniejsza decyzja lub dyspozycja dotycząca zdrowia psychicznego.
Pytania warte odpowiedzi: czy istnieje uznany formularz lub ustawa? Czy można formalnie wskazać osobę podejmującą decyzje o zdrowiu w Twoim imieniu? Co można pominąć mimo dokumentu? W większości miejsc przepisy o stanach nagłych i leczeniu bez zgody pozwalają pominąć część dyspozycji — a to, które części, warto wiedzieć, zanim zaczniesz na niej polegać.
Jest jeszcze kwestia często pomijana: czy możesz odwołać dyspozycję w każdej chwili, czy tylko przy zachowanej zdolności do podejmowania decyzji? Od tej odpowiedzi zależy, ile ochrony naprawdę daje dokument: taki, który można podrzeć w środku epizodu, chroni Twoją autonomię i niewiele więcej; taki, który obowiązuje aż do powrotu tej zdolności, działa odwrotnie. Wiedz, co podpisujesz. Najszybciej jasną odpowiedź dadzą Ci specjalista, pracownik socjalny w szpitalu, krajowa organizacja zajmująca się zdrowiem psychicznym albo punkt nieodpłatnej pomocy prawnej.
Krok 2 — zapisz preferencje i ich powody
To sedno dokumentu. Powinien być na tyle konkretny, by obca osoba mogła go użyć o trzeciej w nocy.
Preferencje dotyczące leczenia. Jakie metody pomagały Ci wcześniej, a których wolisz unikać, wraz z powodem — działanie niepożądane, którego nie dało się znieść, albo złe doświadczenie. Pisz powody, nie tylko odmowy; podany powód jest dla specjalisty o wiele bardziej przekonujący niż gołe „nie”.
Szpitale i placówki. Jeśli wolisz konkretny oddział albo nie chcesz wracać do innego, napisz to i wyjaśnij dlaczego.
Przymus fizyczny i izolacja. Jeśli Cię to spotkało, zapisz, co pogorszyło sytuację i co pomogło zamiast tego. Określ, kto może być obecny i czy wolisz personel określonej płci.
Możliwość porozumienia się. Tłumacz i język, aparat słuchowy oraz wszystko, co wpływa na przekazywanie Ci informacji.
Informacje operacyjne — co Cię uspokaja, co zwiększa napięcie, do kogo dzwonić po kolei, co bliscy powinni i czego nie powinni robić — należą do planu kryzysowego, nie tutaj.
Krok 3 — wskaż osobę, która będzie mówić w Twoim imieniu
W wielu systemach można wskazać osobę, która będzie Cię reprezentować: przedstawiciela do spraw opieki zdrowotnej, osobę upoważnioną, pełnomocnika lub osobę nominowaną. Sprawdź, czy Twoje prawo to umożliwia i jak nazywa tę rolę. To jedna z najważniejszych decyzji w dokumencie.
Wybierz osobę dostępną w kryzysie, która zachowa spokój w szpitalnym korytarzu i przedstawi Twoje życzenia, a nie własne. Sama bliskość nie wystarcza. Zapytaj ją wprost i pozwól odmówić lub określić granice. Ktoś, kto po cichu zgodził się na rolę, której nie udźwignie, to gorsze rozwiązanie niż nikt. Wskaż zastępcę, daj obu kopię dokumentu i omów ją z nimi, by nie czytali go po raz pierwszy w poczekalni.
Krok 4 — uwzględnij życie, które toczy się dalej
Epizody nie zatrzymują reszty życia, a właśnie tu rodziny źle improwizują.
Zapisz, kto zajmie się dziećmi i co im powiedzieć. Kto nakarmi zwierzęta. Kto poinformuje pracodawcę i co przekaże. Gdzie są klucze, dokumenty i dane ubezpieczenia. Tu nie potrzeba języka prawnego; informacje muszą być prawdziwe i łatwe do znalezienia.
Wyjątkiem są pieniądze. Zapisane życzenie, by ktoś „zajął się rachunkami”, nie daje bankowi podstawy do działania. Przekazanie innej osobie rzeczywistej kontroli nad pieniędzmi zwykle wymaga formalnego instrumentu — pełnomocnictwa lub miejscowego odpowiednika, przygotowanego wcześniej we właściwej formie. Zapytaj o wymagania w swoim kraju i jednocześnie określ granice na piśmie: ile, na jak długo i które decyzje nadal wymagają Twojej zgody.
Krok 5 — podpisz, udostępnij i przeglądaj
Postępuj zgodnie z wymaganiami prawa w swoim kraju: zwykle potrzebna jest data, podpis i świadkowie niebędący wskazanym przedstawicielem ani osobą prowadzącą leczenie. Niektóre miejsca wymagają konkretnego formularza, poświadczenia notarialnego lub złożenia w rejestrze.
Potem rozdaj kopie, ponieważ dyspozycja, której nie da się znaleźć, to tylko wpis w pamiętniku. Kopie powinni dostać wskazana osoba i zastępca, osoba przepisująca leki i terapeuta, zwykły szpital, jeśli masz taki, oraz domownicy. Zrób zdjęcie do telefonu i wydruk do domu. Karta w portfelu z informacją, że dokument istnieje i kto go ma, to drobiazg, który działa.
Przeglądaj go regularnie — co sześć miesięcy, podobnie jak plan kryzysowy, oraz po każdej hospitalizacji i istotnej zmianie leczenia, relacji lub adresu. Datę wpisuj na każdej wersji i niszcz stare.
Dlaczego warto mieć oba dokumenty
Te dwa dokumenty trafiają w różne miejsca i do różnych ludzi. Jeden jest praktyczny i służy ludziom, którzy Cię kochają. Drugi jest na moment, w którym decyzje o Tobie podejmuje zespół kliniczny, który mógł Cię nigdy nie spotkać — i tam, gdzie pozwala na to prawo, może mieć wagę, której nie ma plan kryzysowy.
Co możesz napisać dziś
Na początek nie potrzebujesz prawnika. Otwórz dokument i zapisz preferowane metody leczenia lub miejsca, te, których nie chcesz, wraz z powodami, oraz osobę, która miałaby mówić w Twoim imieniu. Taki szkic to już więcej, niż ma większość ludzi. Formalną wersję możesz przygotować w tym miesiącu.
Jeśli jesteś teraz w kryzysie, to nie jest zadanie na teraz. W Polsce możesz zadzwonić pod 116 123 (godziny na 116sos.pl), a w nagłym zagrożeniu pod 112; nasza strona pomocy w kryzysie zawiera linie według krajów.
Częste pytania
Czy psychiatryczna dyspozycja na przyszłość jest prawnie wiążąca?
Zależy wyłącznie od kraju, a w USA także od stanu. W niektórych miejscach jest uznanym dokumentem o rzeczywistej mocy prawnej, gdzie indziej nie ma formalnego statusu i stanowi mocne oświadczenie o preferencjach. W większości miejsc przepisy o stanach nagłych i leczeniu bez zgody nadal mogą przeważyć nad częścią jej zapisów. Sprawdź lokalne zasady — ta strona jest edukacyjna, nie stanowi porady prawnej.
Czym różni się od planu kryzysowego?
Pomyśl o nich jak o dokumentach dla różnych odbiorców. Plan kryzysowy jest pisany dla ludzi wokół Ciebie i obejmuje praktyczne dni, zanim sytuacja się wymknie. Dyspozycja jest pisana dla specjalistów, którzy mogą spotykać Cię po raz pierwszy, w momencie, gdy decyzje zapadają o Tobie, a nie z Tobą — i tam, gdzie prawo ją uznaje, może mieć wagę, której plan kryzysowy nie ma. Większości osób przydają się oba.
Jak często ją aktualizować?
Co sześć miesięcy oraz po każdej hospitalizacji lub istotnej zmianie leczenia, relacji czy miejsca zamieszkania. Datę umieszczaj na każdej wersji, a stare wersje niszcz. Dyspozycja wskazująca dawną poradnię i byłego partnera nie chroni.
Źródła
- NRC-PAD — Psychiatric Advance Directives: Getting Started
- MedlinePlus — Advance Directives
- DBSA — Crisis Preparation and Management
Jeśli jesteś w kryzysie albo myślisz o skrzywdzeniu siebie, nie jesteś sam ani sama, a pomoc jest dostępna już teraz. W Polsce zadzwoń pod 116 123 (Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym) albo pod numer alarmowy 112. Gdzie indziej skontaktuj się z lokalnymi służbami ratunkowymi — Znajdź pomoc teraz ma numery według kraju.