Een psychiatrische wilsverklaring is een document dat je schrijft wanneer je stabiel bent. Daarin leg je vast wat je wilt — en niet wilt — als een episode je ooit verhindert zelf te beslissen, of als de mensen om je heen je woorden niet meer geloven.
Dat tweede wordt vaak vergeten. Tijdens een ernstige episode is het probleem vaak niet alleen dat opties afwegen moeilijk wordt; het is dat de mensen om je heen je voorkeuren niet meer als voorkeuren behandelen. Een blad geschreven door de stabiele versie van jou, met datum en handtekening, brengt jouw stem terug in het gesprek op het moment waarop die meestal wegvalt.
Vanaf het begin geldt één ding: wat dit document kan doen, hangt volledig af van waar je woont. In sommige landen en veel Amerikaanse staten is het een erkend juridisch instrument met echte betekenis. Elders heeft het geen formele status en is het een krachtige uitdrukking van je voorkeuren, die behandelaars worden aangemoedigd te volgen, maar niet verplicht zijn te volgen. Deze pagina is educatief; ze is geen juridisch of medisch advies en vervangt geen vraag aan een deskundige waar jij woont.
Stap 1 — zoek uit wat er bestaat waar je woont
Kijk voordat je iets schrijft welke mogelijkheden het recht waar jij woont werkelijk biedt. De benamingen lopen uiteen: psychiatrische wilsverklaring, voorafgaande verklaring, voorafgaande beslissing of verklaring voor de geestelijke gezondheidszorg.
Vragen waarop je antwoord wilt: bestaat hier een erkend formulier of een wettelijke regeling? Kun je formeel iemand benoemen die medische beslissingen voor je neemt? Welke onderdelen kunnen terzijde worden geschoven? Op de meeste plaatsen kan het recht rond noodsituaties en onvrijwillige behandeling delen van een verklaring overrulen. Je wilt weten welke voordat je erop vertrouwt.
En een vraag die vaak wordt vergeten: kun je haar op elk moment intrekken, of alleen wanneer je beslisbekwaam bent? Dat antwoord bepaalt hoeveel bescherming het document je werkelijk biedt: een verklaring die je midden in een episode kunt verscheuren, beschermt je autonomie en weinig anders; een verklaring die blijft gelden tot je beslisbekwaamheid terugkeert, doet het omgekeerde. Weet wat je ondertekent. Een behandelaar, een maatschappelijk werker in het ziekenhuis, een landelijke patiëntenorganisatie voor psychische gezondheid of een rechtsbijstandsdienst zijn de snelste wegen naar een helder antwoord.
Stap 2 — schrijf je voorkeuren én je redenen op
Dit is de kern van het document. Het moet concreet genoeg zijn voor een vreemde die het om drie uur ‘s nachts leest.
Behandelvoorkeuren. Welke behandelingen eerder voor jou werkten en welke je liever vermijdt, met de reden: een bijwerking die je niet kon verdragen of een slechte ervaring. Schrijf redenen op, niet alleen weigeringen. Voor een behandelaar is een uitgesproken reden veel overtuigender dan een kaal «nee».
Ziekenhuizen en diensten. Noem een afdeling waar je bij voorkeur naartoe zou gaan of waar je liever niet terugkomt, en leg uit waarom.
Fysieke dwang en afzondering. Als je dit eerder hebt meegemaakt, noteer dan wat de situatie erger maakte en wat in plaats daarvan hielp. Geef aan wie aanwezig mag zijn en of je een voorkeur hebt voor personeel van een bepaald geslacht.
Goed begrepen worden. Een tolk en de benodigde taal, een hoortoestel, alles wat bepaalt hoe informatie jou het best bereikt.
Praktische zaken — wat je kalmeert of juist spanning geeft, wie je in welke volgorde belt en wat mensen wel of niet moeten doen — horen in je crisisplan, niet hier.
Stap 3 — noem de persoon die namens jou spreekt
In veel systemen kun je iemand aanwijzen die je vertegenwoordigt: een gemachtigde voor zorgbeslissingen, een vertegenwoordiger, een gevolmachtigde of een aangewezen persoon. Controleer of dat bij jou kan en hoe die rol daar heet. Het is een van de belangrijkste keuzes in dit document.
Kies iemand die in een crisis bereikbaar is, in een ziekenhuisgang rustig kan blijven en jouw wensen verwoordt in plaats van de eigen wensen. De persoon die het dichtst bij je staat, is niet automatisch het meest geschikt. Vraag het hardop en laat diegene nee zeggen of grenzen stellen: iemand die stilzwijgend instemde met een rol die hij of zij niet aankan, is erger dan niemand. Wijs ook een vervanger aan, geef beiden het document en bespreek het, zodat ze het niet voor het eerst in een wachtkamer lezen.
Stap 4 — denk aan het leven dat doorgaat
Tijdens een episode stopt de rest van je leven niet. En juist hier improviseren gezinnen slecht.
Schrijf op wie voor je kinderen zorgt en wat hun verteld mag worden. Wie voor dieren zorgt. Wie je werkgever inlicht en wat die te horen krijgt. Waar je sleutels, documenten en verzekeringsgegevens liggen. Hiervoor is geen juridische taal nodig. Het moet kloppen en terug te vinden zijn.
Geld vormt de uitzondering. Met een geschreven wens dat iemand «de rekeningen regelt» kan een bank niets. Om iemand werkelijk zeggenschap over je geld te geven, is doorgaans een formeel instrument nodig, zoals een volmacht of plaatselijk equivalent, vooraf opgesteld in de juiste vorm. Vraag wat in jouw land vereist is en leg tegelijk de grenzen schriftelijk vast: hoeveel, hoelang en waarvoor nog steeds jouw toestemming nodig is.
Stap 5 — onderteken, deel en herzie haar
Volg wat het recht waar jij woont vereist: vaak een datum, jouw handtekening en getuigen die niet je aangewezen vertegenwoordiger of behandelaar zijn. Op sommige plaatsen is een specifiek formulier, een notariële handeling of registratie nodig.
Verspreid daarna kopieën, want een onvindbare wilsverklaring is niet meer dan een dagboekaantekening. Geef een kopie aan je aangewezen persoon en vervanger, degene die je medicijnen voorschrijft en je therapeut, je gebruikelijke ziekenhuis als je dat hebt, en mensen met wie je samenwoont. Bewaar ook een foto op je telefoon en een papieren kopie thuis. Een kaartje in je portemonnee waarop staat dat het document bestaat en wie het bewaart, is een kleinigheid die werkt.
Bekijk het op vaste momenten opnieuw: elke zes maanden, net als een crisisplan, en na een opname of belangrijke verandering in behandeling, relaties of adres. Dateer elke versie en vernietig de oude exemplaren.
Waarom je beide documenten bewaart
De twee documenten zijn voor verschillende situaties bedoeld. Het ene is praktisch en voor de mensen die van je houden. Het andere is voor het moment waarop een klinisch team dat je misschien nooit eerder heeft ontmoet beslissingen over je neemt. Waar de wet dat toestaat, kan het een gewicht hebben dat een crisisplan niet kan hebben.
Wat je vandaag kunt opschrijven
Je hebt geen advocaat nodig om te beginnen. Open een document en noteer de behandelingen of instellingen waaraan je de voorkeur geeft, de behandelingen die je niet wilt en waarom, en de persoon die je namens jou wilt laten spreken. Zo’n eerste versie is al meer dan de meeste mensen hebben. De formele versie kan later deze maand volgen.
Als je nu in crisis bent, is dit niet de taak waarmee je je bezig moet houden. In Nederland kun je 113 Zelfmoordpreventie bellen op 0800-0113, in België de Zelfmoordlijn op 1813; bel bij een noodgeval 112. Onze crisispagina vermeldt hulp per land.
Veelgestelde vragen
Is een psychiatrische wilsverklaring juridisch bindend?
Dat hangt volledig af van je land en in de VS van je staat. Op sommige plaatsen is het een erkend juridisch instrument met echte betekenis; elders heeft het geen formele status en is het een krachtige uitdrukking van je wensen. Op de meeste plaatsen kunnen noodrecht en regels over onvrijwillige behandeling delen ervan opzijzetten. Controleer wat lokaal geldt. Deze pagina is educatief en geen juridisch advies.
Waarin verschilt dit van een crisisplan?
Ze hebben verschillende lezers. Een crisisplan is voor mensen om je heen en gaat over de praktische dagen voordat een situatie escaleert. Een wilsverklaring is bedoeld voor behandelaars die je mogelijk voor het eerst ontmoeten wanneer beslissingen over je worden genomen in plaats van met je. Waar de wet haar erkent, kan ze een gewicht hebben dat een crisisplan niet heeft. De meeste mensen hebben baat bij allebei.
Hoe vaak moet ik mijn verklaring bijwerken?
Elke zes maanden, en na een ziekenhuisopname of een wezenlijke verandering in behandeling, relaties of woonplaats. Dateer elke versie en vernietig de oude. Een verklaring met de naam van een instelling waar je niet meer komt of een voormalige partner beschermt je niet.
Bronnen
- NRC-PAD — Psychiatric Advance Directives: Getting Started
- MedlinePlus — Advance Directives
- DBSA — Crisis Preparation and Management
Ben je in crisis of denk je erover om jezelf iets aan te doen, dan sta je er niet alleen voor en is er nu hulp beschikbaar. In Nederland bel je 113 of 0800-0113 (113 Zelfmoordpreventie, 24/7). In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, 24/7). Elders neem je contact op met de lokale hulpdiensten — Nu hulp krijgen geeft de nummers per land.