ECT bij een bipolaire stoornis: hoe verloopt de behandeling nu?

Als de letters ECT je aan een filmbeeld doen denken — iemand vastgehouden op een tafel, stuiptrekkend, zonder verdoving of toestemming — ben je niet de enige. Dat beeld is tientallen jaren oud en beschrijft niet hoe het nu gaat. Elektroconvulsietherapie gebeurt tegenwoordig in het ziekenhuis onder algehele narcose, met een spierverslapper en voortdurende bewaking. Deze pagina biedt educatieve informatie, geen medisch advies. Ze is bedoeld om je te helpen het gesprek met open ogen te voeren als ECT ooit in jouw behandeling of die van iemand anders ter sprake komt, in plaats van tegen een herinnering aan een film te praten.

Hoe het tegenwoordig verloopt

Je bent in een behandelkamer met een psychiater, een anesthesioloog en verpleegkundigen. Je krijgt een kortwerkend narcosemiddel, waardoor je slaapt, en een spierverslapper, zodat het lichaam niet de stuiptrekkingen laat zien die in oude filmbeelden voorkomen. Wat zichtbaar is, is meestal een kleine beweging van een hand of voet. Elektroden op je hoofd geven een korte, afgemeten elektrische stroom die een korte epileptische aanval opwekt, meestal minder dan een minuut. Je hartritme, zuurstofgehalte en hersenactiviteit worden voortdurend gevolgd.

De ingreep zelf duurt maar enkele minuten. De meeste tijd gaat naar voorbereiding en herstel. Na het wakker worden komen hoofdpijn, pijn in de kaak of spieren, misselijkheid en een periode van verwardheid voor, die meestal in de daaropvolgende uren verdwijnt. Op veel plaatsen kan de behandeling poliklinisch plaatsvinden, met iemand die na afloop bij je is.

Door de narcose brengt ECT ook de risico’s van narcose mee. Daarom word je eerst lichamelijk onderzocht: hart, longen, andere aandoeningen en alles wat je gebruikt. Vraag naar de volledige lijst van risico’s, niet alleen naar de invloed op het geheugen.

Wanneer ECT wordt overwogen

ECT is geen standaardstap en wordt niet lichtvaardig voorgesteld. Ze komt in een beperkt aantal situaties ter sprake:

• Ernstige depressie die niet reageerde op meerdere goed uitgevoerde medicatiebehandelingen.
• Ernstige manie of manie die moeilijk te behandelen is, vooral bij extreme agitatie.
• Katatonie, waarvoor ECT een van de beter gevestigde behandelingen is.
• Situaties waarin snelheid medisch noodzakelijk is, bijvoorbeeld als iemand niet eet of drinkt of ernstig gevaar loopt en weken wachten op het effect van medicatie niet veilig is.
• Zwangerschap, in bepaalde gevallen waarin de afweging van medicatierisico’s ECT het overwegen waard maakt.
• Mensen bij wie ECT eerder goed hielp en die opnieuw een ernstige episode doormaken.

Let op wat die lijst gemeen heeft. Het gaat niet om «niets anders werkte, dus laten we maar». Het gaat om ernst, snelheid of een specifiek ziektebeeld.

Hoe een behandelreeks eruitziet

ECT wordt als een reeks behandelingen gegeven, niet als één enkele sessie. De sessies vinden gedurende enkele weken een paar keer per week plaats. Het aantal hangt af van hoe je reageert en ligt niet vooraf vast. Verbetering ontstaat meestal geleidelijk in plaats van in één keer.

Sommige mensen krijgen daarna minder frequente vervolgsessies om het bereikte effect vast te houden. Je medicatie wordt meestal naast ECT voortgezet in plaats van gestopt. Mensen die een behandelreeks krijgen, gebruiken vaak nog een antidepressivum of stemmingsstabilisator. Of een voorschrift rond de sessies moet worden aangepast, bespreek je vooraf met degene die je medicatie voorschrijft en het ECT-team samen. De onderliggende regel verandert niet: geen enkel onderdeel van dat plan stop je, sla je over of pas je aan op eigen houtje. Als iemand zegt dat ECT betekent dat je met al het andere moet stoppen, is dat een gesprek voor je voorschrijver, geen beslissing om thuis zelf te nemen.

Bij een bipolaire stoornis hoort nog een specifieke vraag. Als de depressie afneemt, kan een behandelreeks iemand de andere kant op doen doorslaan, naar een verhoogde stemming — hypomanie of manie. Meestal gebeurt dat niet, maar het is goed genoeg beschreven om het ter sprake te brengen. Vraag hoe het team je slaap en energie per sessie zal volgen, in plaats van alleen naar je stemming te vragen, en wat het doet als zo’n omslag begint.

Geheugen: waar iedereen naar vraagt

Dit is de zorg die het zwaarst weegt. Ze verdient een eerlijk antwoord in plaats van alleen geruststelling. Geheugenverlies beschrijft hier eigenlijk twee verschillende ervaringen. De eerste is verwardheid in de minuten en uren na een sessie: gedesoriënteerd zijn, een wazig hoofd hebben, niet goed weten hoe laat het is. Dat is te verwachten en duurt kort.

De andere ervaring bestaat uit hiaten in je geheugen voor gebeurtenissen rond de behandelperiode. De weken van de behandeling blijven achteraf vaak fragmentarisch. Bij sommige mensen strekt die vaagheid zich uit tot maanden ervoor of erna. Bij velen verbetert het geheugen in de volgende maanden aanzienlijk. Bij sommigen blijven bepaalde hiaten bestaan. Het eerlijke antwoord is dat het per persoon verschilt en vooraf voor jou niet te voorspellen is. Ook nieuwe informatie onthouden tijdens de behandelreeks kan moeilijker zijn; dat verbetert meestal daarna.

Er hoort meer bij het beeld. De techniek is van belang: waar de elektroden worden geplaatst en hoe de stroom wordt gegeven, beïnvloedt de geheugeneffecten. Moderne behandelwijzen proberen die te beperken. En ernstige depressie drukt zelf concentratie en geheugen, dus sommige mensen beschrijven hun denken na de behandeling als helderder, niet slechter. Beide ervaringen kunnen waar zijn.

Vragen voordat je instemt: Welke plaatsing en techniek zijn gepland, en waarom? Hoe volgen jullie mijn geheugen tijdens de reeks? Wat gebeurt er als ik geheugeneffecten merk: veranderen jullie de aanpak, pauzeren jullie of stoppen jullie?

Hoe de beslissing wordt genomen

ECT is bedoeld als een gezamenlijke beslissing op basis van geïnformeerde toestemming. Je hebt recht op een begrijpelijke uitleg waarom deze behandeling voor jouw situatie wordt voorgesteld, welke realistische alternatieven er zijn, welke voordelen en risico’s je kunt verwachten en wat er gebeurt als je afziet van behandeling. Bij vrijwillige behandeling kun je je toestemming meestal tijdens de reeks intrekken. De regels rond beslisbekwaamheid en onvrijwillige behandeling verschillen echter aanzienlijk per land, dus vraag wat voor jou geldt. Het ziekenhuis dat de behandeling voorstelt, moet duidelijk kunnen uitleggen welke regels in jouw situatie van toepassing zijn.

Dat gesprek is veel moeilijker alleen. Alleen beslissen terwijl je ziek bent, is hier de gebruikelijke fout. Neem iemand mee die je vertrouwt, schrijf je vragen vooraf op en vraag tijd om na te denken als dat mogelijk is.

Geen van de uitersten klopt

Barbaarse behandeling uit het verleden of wondermiddel: geen van beide geeft goed weer wat ECT is. Het is een behandeling met een werkelijke rol in een klein aantal situaties, met echte afwegingen. De beslissing neem je samen met je behandelteam. Als ECT is voorgesteld, neem dan de bovenstaande vragen mee naar je volgende afspraak.

Als je nu in crisis bent of je zorgen maakt over je veiligheid, wacht dan niet op een afspraak. Bel je plaatselijke alarmnummer of een crisislijn. Onze crisispagina vermeldt hulp per land. In Nederland kun je 113 Zelfmoordpreventie bellen op 0800-0113, in België de Zelfmoordlijn op 1813; bij een noodgeval bel je 112.

Ben je in crisis of denk je erover om jezelf iets aan te doen, dan sta je er niet alleen voor en is er nu hulp beschikbaar. In Nederland bel je 113 of 0800-0113 (113 Zelfmoordpreventie, 24/7). In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, 24/7). Elders neem je contact op met de lokale hulpdiensten — Nu hulp krijgen geeft de nummers per land.