Cyclothymie: het mildere patroon dat toch telt

Cyclothymie, ook wel cyclothyme stoornis genoemd, is een langdurig patroon van pieken en dalen. De pieken halen de grens voor hypomanie of manie niet en de dalen die voor een ernstige depressieve episode niet, maar de beweging ertussen houdt bijna voortdurend aan. Deze pagina is educatief en geen medisch advies. Alleen een zorgverlener kan dit patroon van andere typen onderscheiden.

De tijdsduur weegt zwaar mee. Zorgverleners kijken bij volwassenen naar minstens twee jaar, bij kinderen en tieners naar ongeveer een jaar. Symptomen zijn minstens de helft van die periode aanwezig en er is geen klachtenvrije periode van meer dan ongeveer twee maanden. Cyclothymie wordt dus niet alleen bepaald door hoe groot de schommelingen zijn. Hoe lang ze aanhouden telt evenzeer.

Hoe het van binnen voelt

Veel mensen die deze diagnose later krijgen, beschrijven het als een zee die nooit helemaal vlak is. Er zijn een paar goede dagen waarop alles gemakkelijk gaat, je korter slaapt, ideeën sneller komen en je drie projecten begint. Dan volgt een periode waarin alles zwaar voelt, de projecten blijven liggen en de dag doorkomen meer inspanning kost dan zou moeten. Dan iets ertussen. Daarna begint het opnieuw.

Geen van die periodes is zo spectaculair dat ze duidelijk als episode herkenbaar is. Een ziekenhuisopname speelt zelden een rol. Vaak is er geen enkele gebeurtenis aan te wijzen. Precies daardoor blijft het patroon verborgen.

Waarom het jarenlang wordt gemist

Drie dingen spannen samen.

Het lijkt op iemands karakter. «Humeurig.» «Intens.» «Nogal wisselvallig.» «Een emotionele achtbaan.» Die woorden worden over mensen met cyclothymie gebruikt, vaak liefdevol, tientallen jaren lang. Als een patroon eenmaal als karaktertrek geldt, ziet bijna niemand er nog een gezondheidsvraag in. Je kunt geen hulp zoeken voor iets waarvan je hebt gehoord dat het nu eenmaal is wie je bent.

De pieken voelen niet als een probleem. Goede periodes voelen vaak alsof je op je best bent en kunnen ook echt productief zijn. Niemand maakt een afspraak omdat ze twee weken lang veel aankunnen. Als iemand uiteindelijk hulp zoekt, gebeurt dat bijna altijd tijdens een dal. De zorgverlener hoort dan slechts de helft van het verhaal.

Niets overschrijdt de grens. Bij een beoordeling gaat het vaak om grenzen: was het ernstig genoeg, duurde het lang genoeg, was er een duidelijke episode? Het antwoord bij cyclothymie is jarenlang steeds net niet. Onder de diagnostische grens blijven en er geen last van hebben kunnen er op een formulier hetzelfde uitzien, maar het is niet hetzelfde.

Het gevolg is dat veel mensen dit patroon lange tijd meedragen voordat iemand het benoemt.

«Milder» gaat over intensiteit, niet over de prijs

Hierover mag je gerust onomwonden zijn. Elke afzonderlijke schommeling is minder intens dan bij bipolair I of II. De opgetelde prijs is een andere vraag, en die kan aanzienlijk zijn, want het kenmerk van een chronisch patroon is dat het nooit ophoudt met rekeningen sturen.

Drie plekken vangen die prijs meestal op, en er is geen vaste volgorde in welke het eerst bezwijkt.

Relaties. Mensen dichtbij leren eerst na te gaan welke versie van jou ze krijgen voordat ze plannen maken. Over jaren kan die voortdurende afstemming bij de een wrevel en bij de ander schuldgevoel oproepen. Sommige relaties houden het niet vol, zonder dat iemand precies kan uitleggen wat misging.

Werk. Perioden waarin je veel gedaan krijgt, gevolgd door stilstand, zijn in veel banen moeilijk vol te houden. Mensen met cyclothymie hebben vaak een loopbaan die achterblijft bij wat ze kunnen. Dat weten ze zelf ook.

Zelfbeeld. Als je geen naam hebt voor wat er gebeurt, geef je zelf een verklaring. Die gaat meestal over jou: onbetrouwbaar, lui, te veel, iemand die niets afmaakt. Na tientallen jaren kan dat het verhaal worden dat je over jezelf gelooft. Een naam voor het patroon lost niet alles op, maar onderbreekt dat verhaal. Dat is op zichzelf al een reden voor een afspraak.

Dus nee: dit is geen «bipolair light», en ook geen lidmaatschap van mindere rang. Het is een andere vorm van hetzelfde probleem, en het verdient dezelfde ernst.

Het kan met de tijd veranderen

Bij sommige mensen blijft cyclothymie zoals ze is. Bij anderen verandert de ernst later en wordt de diagnose herzien, bijvoorbeeld wanneer een duidelijkere episode optreedt.

Dat is geen voorspelling en ook geen reden om angstig af te wachten. Het pleit voor twee gewone dingen: regelmatig contact houden met een zorgverlener in plaats van alleen tijdens een crisis en gegevens bijhouden. Een patroon dat verandert, is al lang in het overzicht te zien voordat het in een gesprek opduikt.

Wat helpt

De gewone, weinig spectaculaire dingen dragen hier het meeste gewicht.

Een regelmatig ritme. Vaste tijden voor slapen en opstaan, maaltijden rond dezelfde tijd en ochtendlicht. Op de pagina over snel wisselende episodes lees je waarom routine zo’n grote hefboom wordt als schommelingen vaak voorkomen. Bij cyclothymie geldt dezelfde logica over een langere termijn, want de schommelingen houden nooit echt op.

Een overzicht dat je echt bijhoudt. Twintig seconden per dag: je slaapperiode, je energie en één regel over de dag. De methode van drie regels legt uit waarom slaap en energie vaak gemakkelijker eerlijk te beoordelen zijn dan stemming. Over maanden verandert «ik denk dat ik wisselvallig ben» in iets wat een zorgverlener kan beoordelen. Bij cyclothymie is het overzicht vaak wat het patroon eindelijk zichtbaar maakt, juist omdat één afzonderlijke week weinig opvalt.

Therapie. Psycho-educatie en gestructureerde methoden helpen mensen hun eigen patroon te herkennen, hun ritme te beschermen en de aandoening te onderscheiden van de zelfverwijten die zich eromheen hebben opgehoopt. Veel mensen vinden dit het nuttigst.

Medicatie, als die deel uitmaakt van jouw plan. Die keuze maken jij en je zorgverlener samen op basis van jouw voorgeschiedenis en wat je daadwerkelijk ervaart. Geen website, ook deze niet, kan die beslissing voor jullie nemen.

Als een dal overgaat in wanhoop of gedachten dat je er niet meer wilt zijn, beschouw dat dan als dringend, ongeacht hoe «mild» de naam van de aandoening klinkt. In Nederland kun je bellen met 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113; in België met Zelfmoordlijn 1813. Bij onmiddellijk gevaar bel je 112. Op onze crisispagina staan hulplijnen per land.

Wat je hiermee kunt doen

Als dit meer klinkt als de afgelopen jaren dan als de afgelopen weken, zeg dat dan tegen een zorgverlener: dit speelt al jaren en ik heb het bijgehouden. De duur is het bewijs. Zeg het duidelijk en laat iemand die daarvoor is opgeleid het verder oppakken.

Ben je in crisis of denk je erover om jezelf iets aan te doen, dan sta je er niet alleen voor en is er nu hulp beschikbaar. In Nederland bel je 113 of 0800-0113 (113 Zelfmoordpreventie, 24/7). In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, 24/7). Elders neem je contact op met de lokale hulpdiensten — Nu hulp krijgen geeft de nummers per land.