Bipolaire stoornis en werk: vertellen, rechten en aanpassingen

Op het werk voelt de diagnose ineens het kwetsbaarst. Je brengt een groot deel van je wakkere leven door met mensen die een versie van je kennen. Nu is er iets wat ze niet weten, of wat ze half hebben meegekregen uit weken waarin je niet jezelf was. Deze pagina is educatief, geen juridisch advies. Arbeidsrecht verschilt sterk per land. De details die voor jou tellen, moeten dus uit je eigen rechtsstelsel komen. Wat wel overal geldt, is de vorm van de beslissing.

De video op deze pagina gaat over één concrete stap: vragen wat je nodig hebt zonder je diagnose te noemen. Dat is meestal de eerste deur om te proberen; de rest van deze pagina staat daaromheen.

Het algemene principe en waarom de details lokaal zijn

In veel landen geeft een langdurige psychische aandoening bescherming tegen discriminatie en een recht op redelijke aanpassingen op het werk. Zie de volgende voorbeelden als illustratie, niet als uitleg van wat voor jou geldt:

• In de Verenigde Staten beschermt de Americans with Disabilities Act mensen met psychische aandoeningen tegen discriminatie en intimidatie. De wet beperkt wanneer een werkgever medische vragen mag stellen en geeft recht op redelijke aanpassingen. Zij geldt doorgaans voor werkgevers met 15 of meer werknemers. Bij kleinere werkgevers bieden sommige regels van staten of gemeenten alsnog bescherming, andere niet. De EEOC-richtlijn in de bronnen hieronder is voor werknemers geschreven.
• In het Verenigd Koninkrijk werkt de Equality Act 2010 op vergelijkbare wijze. Werkgevers moeten redelijke aanpassingen doen zodat iemand geen aanzienlijk nadeel ondervindt. De bescherming geldt echter alleen als de aandoening voldoet aan de wettelijke definitie van «handicap»: een toets op langdurige, aanzienlijke gevolgen voor dagelijkse activiteiten, niet op de diagnose zelf. Binnen de Europese Unie verplicht een richtlijn over gelijke behandeling lidstaten om redelijke aanpassingen mogelijk te maken, uitgewerkt in nationale wetgeving.

Elders loopt het uiteen van sterke wettelijke rechten tot vrijwel geen bescherming in de praktijk. Neem daarom het principe van deze pagina mee en controleer de details met een plaatselijke arbeidsrechtadviseur, vakbondsvertegenwoordiger, dienst voor werken met een beperking of rechtsbijstandsdienst. Dat is geen afwimpeling. Het is de enige eerlijke manier om een vraag te beantwoorden die zo sterk van de plaats afhangt.

Vertel ik het aan iemand?

Begin hier: vertellen is een beslissing, geen plicht. In de meeste situaties hoef je een diagnose niet uit jezelf te melden. In veel landen mogen werkgevers alleen in beperkte omstandigheden medische vragen stellen.

Het is ook geen alles-of-nietsbesluit. Verschillende mensen hebben verschillende informatie nodig:

• Bedrijfsgezondheidszorg of een bedrijfsarts, als die er is, werkt vaak onder vertrouwelijkheid en kan aanpassingen adviseren zonder je diagnose door te geven.
• Personeelszaken heeft misschien genoeg informatie nodig voor een formeel verzoek of verlof.
• Je leidinggevende heeft meestal de praktische gevolgen nodig, niet het etiket.
• Collega’s hebben bijna nooit iets nodig, tenzij jij wilt dat ze het weten.

Redenen waarom vertellen kan helpen: je wilt formeel een aanpassing aanvragen, hebt voorspelbare tijd nodig voor afspraken, er is al iets zichtbaars gebeurd of het verborgen houden kost meer energie dan vertellen. Redenen om te wachten: een werkplek met een slechte voorgeschiedenis, een onzeker contract of simpelweg niet tot «de diagnose» gereduceerd willen worden. Beide zijn legitiem. Je kunt later van gedachten veranderen, maar eenmaal gedeelde informatie kun je niet terugnemen. Als je twijfelt, respecteer dan die asymmetrie.

Hoe een redelijke aanpassing er in de praktijk uitziet

Dit is het deel dat de meeste mensen onderschatten. Het gaat vaak om kleine, onopvallende veranderingen in hoe, wanneer of waar je werkt:

• Tijdstip. Later beginnen na een sederend medicijn of tijd vrijhouden voor therapie en afspraken met een psychiater.
• Voorspelbaarheid. Vaste diensten in plaats van wisselende, en minder verstoring door nachtwerk of verre reizen: slaap is hier een van de weinige dragende factoren.
• Omgeving. Een rustigere ruimte, een vaste werkplek in plaats van wisselende bureaus, meer invloed op licht of geluid.
• Communicatie. Instructies schriftelijk en agenda’s vooraf.
• Ritme. Korte regelmatige pauzes, even weg kunnen lopen, een ruimere deadline voor ingewikkelde taken.
• Plaats. Deels of helemaal thuiswerken, als de functie dat toelaat.
• Belasting. Een afgesproken manier om verantwoordelijkheden tijdens een moeilijke periode tijdelijk te verminderen of te verdelen, gevolgd door een stapsgewijze terugkeer.

Een verzoek werkt beter als je de belemmering en de oplossing concreet maakt en het schriftelijk indient. «Vergaderingen vóór tien uur zijn moeilijk voor me door medicatie die ik ‘s avonds gebruik. Kunnen mijn vaste vergaderingen naar elf uur?» is veel gemakkelijker om ja op te zeggen dan «Ik heb het moeilijk».

Wat je kunt zeggen zonder de diagnose te noemen

Vaak kun je vragen wat je nodig hebt met de woorden gezondheidsprobleem in plaats van de diagnose. Bijvoorbeeld: «Ik heb een gezondheidsprobleem waarvoor ik word behandeld en gevolgd. Het beïnvloedt mijn slaap en concentratie in de ochtend. Ik wil graag een paar aanpassingen bespreken waarmee ik mijn werk goed kan doen.»

Houd het kort, kijk vooruit en begin bij het werk. Als iemand om meer details vraagt, kun je een algemene beschrijving aanbieden of een brief van je behandelaar die de gevolgen voor je functioneren beschrijft zonder je diagnose te vermelden.

Terugkeren na een episode

Verzuim komt vaak voor. Goed terugkeren is een vaardigheid op zichzelf. Een stapsgewijze terugkeer, waarbij uren of taken gedurende afgesproken weken geleidelijk toenemen, is een van de meest erkende aanpassingen die er zijn. Je kunt die beter vóór je eerste werkdag afspreken dan pas op de derde dag ontdekken dat je haar nodig hebt.

Spreek vooraf af wat anderen over je afwezigheid te horen krijgen, vaak één neutrale zin die iedereen kan herhalen. Bepaal wie je aanspreekpunt is en wanneer jullie bespreken hoe het gaat. Accepteer dat de eerste weken voor stabilisatie zijn, niet om iets te bewijzen. Een veelgemaakte fout is meteen weer op volle kracht beginnen om te tonen dat alles goed gaat, en daarmee het herstel opbranden dat je net in weken hebt opgebouwd.

Spreek ook voor dag één iets met je behandelaar af: wat jullie doen als je slaap korter wordt of je energie stijgt in die eerste weken. Je behandelaar wil die informatie vroeg hebben. Het is geen teken dat je harder moet gaan werken om bij te blijven.

Als je oneerlijk wordt behandeld

Begin dingen op te schrijven: datums, wat er gezegd werd, wie erbij was en wat je vroeg. Bewaar verzoeken en afwijzingen zo mogelijk per e-mail. Bekijk de interne procedure van je werkgever; op veel plaatsen moet je eerst intern een probleem melden. Zoek uit welke termijnen gelden waar je woont, want in sommige systemen zijn die kort.

Vraag vervolgens advies aan iemand die het recht in jouw land kent: een vakbond, arbeidsrechtadvocaat, arbeidsinspectie, rechtsbijstandsdienst of organisatie voor werken met een beperking. In veel landen is vergelding omdat je je rechten laat gelden zelf verboden. Je hoeft dit niet alleen uit te zoeken.

Ben je in crisis of denk je erover om jezelf iets aan te doen, dan sta je er niet alleen voor en is er nu hulp beschikbaar. In Nederland bel je 113 of 0800-0113 (113 Zelfmoordpreventie, 24/7). In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, 24/7). Elders neem je contact op met de lokale hulpdiensten — Nu hulp krijgen geeft de nummers per land.